Không chỉ tạo ra những sản phẩm phục vụ sinh hoạt hằng ngày, nghề dệt còn lưu giữ nhiều tri thức dân gian được truyền nối qua nhiều thế hệ, góp phần làm phong phú bức tranh văn hóa các dân tộc trên địa bàn thành phố. Tuy nhiên, trước những tác động mạnh mẽ của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập, nghề dệt truyền thống đang đứng trước nhiều thách thức, đòi hỏi những giải pháp bảo tồn và phát huy phù hợp với bối cảnh phát triển mới.
Hiện nay, người Mạ có hơn 5.500 nhân khẩu, là một trong 37 dân tộc thiểu số sinh sống tại Đồng Nai, tập trung chủ yếu ở các xã Tà Lài và xã Định Quán. Từ lâu, bên cạnh hoạt động sản xuất nương rẫy, đồng bào còn duy trì nhiều nghề thủ công truyền thống, trong đó dệt thổ cẩm giữ vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần. Đối với người Mạ, mỗi tấm thổ cẩm không chỉ là sản phẩm lao động mà còn là biểu tượng văn hóa gắn với các nghi lễ, phong tục, hôn nhân, lễ hội và các mối quan hệ cộng đồng. Từ khi chào đời cho đến lúc qua đời, nhiều sản phẩm dệt luôn hiện diện trong các dấu mốc quan trọng của mỗi con người, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của đồng bào.
Điểm đặc sắc của nghề dệt thổ cẩm người Mạ nằm ở kỹ thuật thủ công tinh xảo được lưu truyền chủ yếu trong phụ nữ. Từ việc xử lý bông, kéo sợi, nhuộm màu bằng nguyên liệu tự nhiên đến công đoạn dệt và tạo hoa văn đều đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Những họa tiết hình học cùng hình ảnh các loài động, thực vật quen thuộc được thể hiện hài hòa trên nền màu đen chàm đặc trưng đã tạo nên nét riêng của thổ cẩm Mạ. Mỗi sản phẩm đều chứa đựng tư duy thẩm mỹ, tri thức dân gian và những thông điệp văn hóa mà đồng bào gửi gắm qua từng đường dệt.
Cùng với sự phát triển của xã hội, nghề dệt truyền thống cũng có nhiều thay đổi. Nguồn nguyên liệu tự nhiên trước đây như bông, vỏ cây, rễ cây dùng để nhuộm màu dần được thay thế bằng sợi và phẩm màu công nghiệp nhằm giảm chi phí và thời gian sản xuất. Mẫu mã sản phẩm cũng trở nên phong phú hơn với nhiều mặt hàng đáp ứng nhu cầu thị trường như túi xách, ví, phụ kiện và các sản phẩm lưu niệm bên cạnh những sản phẩm truyền thống. Những thay đổi này giúp nghề dệt thích ứng với nhu cầu mới, song cũng làm giảm dần tính nguyên gốc của sản phẩm và đặt ra yêu cầu phải cân bằng giữa bảo tồn giá trị truyền thống với phát triển kinh tế.
Đáng lo ngại hơn, nghề dệt thổ cẩm của người Mạ hiện đang đối mặt với nguy cơ mai một. Thế hệ trẻ ngày càng ít sử dụng trang phục truyền thống và cũng không còn mặn mà với nghề dệt do thu nhập thấp, công việc đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Trong khi đó, đội ngũ nghệ nhân ngày càng lớn tuổi, việc truyền dạy vẫn chủ yếu theo hình thức truyền khẩu trong gia đình, chưa được hệ thống hóa thành tài liệu hoặc chương trình đào tạo. Nếu không có những giải pháp kịp thời, nhiều kỹ thuật và tri thức dân gian quý giá có nguy cơ bị thất truyền. Bên cạnh đó, các nghệ nhân còn gặp nhiều khó khăn về vốn đầu tư, nguồn nguyên liệu và đầu ra cho sản phẩm, khiến việc duy trì nghề ngày càng trở nên khó khăn.
Trong bối cảnh đó, bảo tồn nghề dệt thổ cẩm không chỉ nhằm gìn giữ một nghề thủ công truyền thống mà còn góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Mạ, tạo sinh kế cho người dân và phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững. Để thực hiện mục tiêu này, cần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng người Mạ trong việc gìn giữ và truyền dạy nghề; đồng thời tiếp tục hoàn thiện các cơ chế, chính sách hỗ trợ nghệ nhân, bảo tồn tri thức dân gian, xây dựng thương hiệu thổ cẩm Mạ gắn với phát triển du lịch cộng đồng, chương trình OCOP và các ngành công nghiệp văn hóa. Việc tăng cường quảng bá, kết nối thị trường tiêu thụ và đào tạo thế hệ kế cận cũng là những giải pháp quan trọng nhằm đưa nghề dệt truyền thống tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.
Giữ gìn nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người Mạ không chỉ là bảo tồn một nghề thủ công mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa, tri thức dân gian và bản sắc của một cộng đồng cư dân đã gắn bó lâu đời với vùng đất Đồng Nai. Khi những giá trị truyền thống được bảo tồn và khai thác hợp lý, nghề dệt sẽ tiếp tục trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần phát triển sinh kế, nâng cao đời sống đồng bào và làm giàu thêm bản sắc văn hóa của tỉnh Đồng Nai trong tiến trình phát triển và hội nhập.
