KHAI THÁC GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH ĐỒNG NAI

      Văn hóa Đồng Nai là sự hòa nhập, đan xen và kết tinh từ nhiều nền văn hóa khác nhau. Đó là văn hóa của các dân tộc tại chỗ như: Chơ Ro, Mạ, X’tiêng, K’Ho; văn hóa của người Việt ở Trung Bộ, Bắc Bộ theo vào khai hoang lập ấp; văn hóa của người Hoa gốc Phúc Kiến, Quảng Châu du nhập theo đoàn người lánh nạn của nhóm Trần Thượng Xuyên; cùng các tộc ít người khác như Mnông, Khmer, Tày, Nùng… di cư đến Đồng Nai trong nhiều giai đoạn lịch sử. Sự đa dạng, phong phú về tộc người tạo cơ sở cho quá trình hình thành và phát triển nền văn hóa Đồng Nai hiện đại, mang bản sắc riêng. Đồng thời, các giá trị di sản văn hóa này cũng là nguồn tài nguyên quan trọng phục vụ phát triển du lịch của Đồng Nai.

       Di sản văn hóa Đồng Nai là hệ thống di tích lịch sử - văn hóa, di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích khảo cổ, di tích danh lam thắng cảnh; các lễ hội, tín ngưỡng, phong tục tập quán, ẩm thực, làng nghề truyền thống, tri thức dân gian, văn nghệ dân gian, ngôn ngữ, chữ viế; các di sản tư liệu như sắc phong, mộc bản, hình ảnh, tài liệu… Tất cả phản ánh quá trình cộng cư, sáng tạo và phát triển văn hóa của cộng đồng các tộc người trên vùng đất Đồng Nai. Di sản văn hóa tại Đồng Nai đa dạng về loại hình, số lượng và nội dung, phân bố trên hầu hết các địa bàn Đồng Nai.

      Di sản văn hóa là một bộ phận quan trọng của tài nguyên du lịch, là yếu tố cơ bản tạo nên sản phẩm du lịch; nói cách khác, di sản văn hóa chính là tài nguyên du lịch nhân văn. Tài nguyên du lịch giữ vai trò quyết định đối với quy mô, số lượng, chất lượng sản phẩm và hiệu quả hoạt động du lịch. Đây là mục đích chuyến đi của du khách, đồng thời tạo điều kiện đáp ứng nhu cầu của họ. Mục đích của du khách không chỉ là hưởng thụ các dịch vụ ăn, nghỉ, mua sắm, đi lại… mà còn để tìm hiểu và cảm nhận các giá trị văn hóa, con người, kinh tế, xã hội nơi họ đến.

      Di sản văn hóa giúp gắn kết mọi người thông qua hoạt động du lịch. Du lịch đưa du khách trải nghiệm văn hóa - như tìm hiểu đời sống, phong tục, tập quán, sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội của đồng bào dân tộc - từ đó tăng cường sự đồng cảm, sẻ chia và kết nối. Văn hóa cũng đưa du khách hòa mình vào sinh hoạt cộng đồng: tham gia các công đoạn của nghề làm gốm thủ công truyền thống ở Biên Hòa; trải nghiệm “cùng ăn, cùng ở, cùng sinh hoạt” với đồng bào dân tộc thiểu số trên các tuyến hành trình; tham gia nấu ăn truyền thống; hay trở thành “người nông dân thực thụ” tại các làng du lịch homestay như làng bưởi Tân Triều, làng đồng bào Xtiêng Sóc Bom Bo, làng đồng bào Mnông trong Vườn quốc gia Bù Gia Mập… Do vậy, việc du khách có thực sự mong muốn tham gia vào các chuyến du lịch hay không phụ thuộc vào giá trị của tài nguyên tại điểm đến. Vì thế, công tác tổ chức, định hướng và quy hoạch là hết sức cần thiết nhằm thu hút khách, giữ chân khách lâu hơn và khuyến khích họ sử dụng các dịch vụ du lịch.

      Di sản văn hóa là cơ sở quan trọng góp phần định hướng xây dựng các tuyến du lịch dựa trên giá trị thực tế của di sản. Di sản văn hóa làm phong phú loại hình du lịch, bởi chính các loại hình du lịch được hình thành trên nền tảng tài nguyên du lịch, trong đó di sản văn hóa giữ vai trò cốt lõi. Thực tế cho thấy, các tuyến du lịch của Đồng Nai được quy hoạch đều dựa trên nguồn tài nguyên nhân văn sẵn có, đem lại hiệu quả rõ rệt như: đình Nguyễn Hữu Cảnh, Thất Phủ cổ miếu, làng gốm Tân Vạn, Danh thắng Bửu Long, Văn Miếu Trấn Biên, Khu du lịch Tà Thiết, Vườn Quốc gia Bà Gia Mập, Vườn Quốc gia Cát Tiên… Di sản văn hóa là nền tảng để xây dựng chiến lược, chính sách phát triển kinh tế - xã hội liên quan đến du lịch; đồng thời góp phần hoàn thiện khung pháp lý hướng tới phát triển bền vững. Mỗi loại hình di sản đều có thể trở thành nền tảng hình thành các sản phẩm du lịch phù hợp.

      Đối với du khách, di sản luôn tạo động lực khám phá. Họ không chỉ thưởng thức kiến trúc, nghệ thuật mà còn quan tâm đến các giá trị phi vật thể như lịch sử hình thành di sản. Những trải nghiệm ấy bồi đắp tri thức văn hóa, tình yêu quê hương và trở thành phương thức giáo dục trực quan hiệu quả.

     Hiện nay, du lịch văn hóa trở thành xu thế thu hút mạnh mẽ, đặc biệt đối với khách quốc tế. Giá trị văn hóa tạo nét đặc sắc, chiều sâu và sức hút quay lại cho sản phẩm du lịch. Đồng thời, di sản văn hóa còn là yếu tố cấu thành tổ chức lãnh thổ du lịch, ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành các điểm, khu và vùng du lịch. Trong đó, tài nguyên văn hóa luôn giữ vai trò quyết định.

      Phát triển du lịch tác động mạnh mẽ đến di sản văn hóa, chuyển hóa các giá trị văn hóa - lịch sử thành sản phẩm kinh tế, đóng góp cho sự phát triển địa phương. Phần lớn hoạt động du lịch dựa trên khai thác di sản kết hợp với hạ tầng và dịch vụ, hình thành các sản phẩm mang lại lợi ích kinh tế - xã hội rõ rệt. Du lịch tạo nhiều việc làm, tăng thu nhập cho cộng đồng thông qua dịch vụ ăn uống, lưu trú, hướng dẫn, bán hàng lưu niệm… Qua đó, đời sống người dân được cải thiện và họ chủ động tham gia bảo tồn di sản. Nhiều di tích như Thất Phủ Cổ Miếu (Chùa Ông) được trùng tu hiệu quả bằng nguồn vốn xã hội hóa từ du khách và cộng đồng. Du lịch cũng tạo nguồn thu để tái đầu tư tôn tạo di tích, phát triển khu du lịch, nâng cao ý thức bảo vệ cảnh quan, môi trường; đồng thời là kênh quảng bá văn hóa quan trọng, giúp di sản vượt ra khỏi khuôn khổ trưng bày, trở thành sản phẩm du lịch mang tính tương tác và giao lưu văn hóa. Nhờ đó, nhiều nghề truyền thống, lễ hội, phong tục, nghệ thuật dân gian được khôi phục và phát huy. Du lịch phát triển còn thúc đẩy ngành văn hóa hoàn thiện chính sách quản lý di sản, phân vùng bảo vệ, kiểm kê, xếp hạng và huy động nguồn lực xã hội hóa cho trùng tu; mở rộng giao lưu cộng đồng, lan tỏa các giá trị tốt đẹp như tinh thần yêu nước, đoàn kết, ứng xử văn minh.

      Tuy nhiên, khai thác di sản thiếu định hướng có thể dẫn đến cạn kiệt tài nguyên, phá vỡ quy hoạch, hủy hoại môi trường và làm biến dạng di tích. Du lịch thiếu quản lý có thể tác động tiêu cực đến nhận thức bảo tồn: hoặc “đóng khung” di sản, hoặc khai thác quá mức vì lợi ích kinh tế. Vi phạm hành lang bảo vệ di tích, trùng tu sai nguyên tắc, thương mại hóa sản phẩm thủ công dẫn đến giảm chất lượng, pha tạp bản sắc; giao lưu văn hóa quá mạnh có thể làm mai một ngôn ngữ, phong tục của một số tộc người. Lượng khách quá đông gây hư hại di tích; du lịch tự phát gây ô nhiễm rác thải, tiếng ồn, làm xuống cấp môi trường sinh thái, cảnh quan làng nghề và khu di tích.

      Nhìn chung, di sản văn hóa giữ vai trò nền tảng trong phát triển du lịch. Để khai thác hiệu quả, tỉnh cần xây dựng chiến lược phù hợp, đặt tiêu chí bền vững, hài hòa giữa khai thác và bảo vệ, bảo đảm lợi ích của cộng đồng và du khách; vừa bảo tồn, phát huy di sản, vừa mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội.

      Du lịch Đồng Nai phát triển dựa trên nguồn tài nguyên là di sản văn hóa, do đó nhiệm vụ bảo tồn tốt các giá trị di sản văn hóa là đóng góp trực tiếp cho phát triển du lịch, tạo tiền đề để ngành du lịch hoạch định chính sách hài hòa với việc bảo vệ tài nguyên. Toàn thành phố Đồng Nai hiện có 121 di tích xếp hạng (06 di tích quốc gia đặc biệt, 42 di tích quốc gia và 73 di tích cấp tỉnh), là những yếu tố quan trọng thu hút du khách. Vì vậy, phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn, phát huy giá trị di sản thông qua các nhiệm vụ cụ thể: lập hồ sơ số hóa di tích (khoanh vùng bảo vệ, cắm mốc, hoàn chỉnh lý lịch di tích, bản đồ vị trí, lối tiếp cận, hình ảnh, phim khảo tả…); phục hồi, tôn tạo và quảng bá giá trị di tích nhằm giữ gìn tính nguyên gốc; xây dựng cơ chế phối hợp giữa ngành văn hóa và du lịch trong chia sẻ nguồn thu để tái đầu tư cho di sản. Công tác quản lý nguồn thu từ khai thác di sản phải minh bạch, sử dụng đúng mục đích. Đồng thời cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực am hiểu du lịch - văn hóa, tập trung khai thác dịch vụ tại các di tích có tiềm năng. Bên cạnh đó, cần phục dựng lễ hội truyền thống, sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng (dệt thổ cẩm, đan lát, nghệ thuật cồng chiêng…) của đồng bào dân tộc gắn với tour du lịch; tổ chức hiệu quả các hoạt động quảng bá, xúc tiến trong và ngoài tỉnh để giới thiệu tiềm năng du lịch văn hóa và danh lam thắng cảnh, thu hút đầu tư.

      Đầu tư cho du lịch một cách hợp lý, đồng bộ, có hệ thống sẽ giúp ngành có nền tảng vững chắc, tạo liên kết với các ngành khác trong khai thác tài nguyên và phát huy giá trị văn hóa. Đầu tư toàn diện về cơ chế, quy hoạch, vốn, nhân lực giúp hoàn thiện chuỗi phát triển của ngành du lịch. Cần xây dựng sản phẩm du lịch hấp dẫn, mang tính đặc thù của địa phương; hài hòa lợi ích giữa cộng đồng và du khách; đảm bảo an toàn. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực là yếu tố quyết định sự phát triển du lịch; đồng thời phải hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về du lịch, tạo cơ sở pháp lý cho phát triển và khai thác hiệu quả giá trị di sản.

      Để du lịch Đồng Nai phát triển bền vững, nâng cao sức cạnh tranh, cần có các quyết sách mang tầm vĩ mô từ các cấp lãnh đạo và ngành chức năng. Quan trọng hơn, phải nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của di sản văn hóa như một nguồn lực cơ bản, động lực và trọng tâm cho phát triển du lịch cũng như kinh tế, văn hóa, xã hội. Bảo vệ di sản văn hóa là trách nhiệm chung của cộng đồng. Di sản phải vượt lên chức năng trưng bày, trở thành “hàng hóa” - một sản phẩm văn hóa chất lượng của ngành du lịch. Việc khai thác tài nguyên di sản phải có kế hoạch, tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường, xác định trọng tâm - trọng điểm đầu tư. Di sản văn hóa chỉ là điều kiện cần; những yếu tố như hạ tầng, cơ sở vật chất, điều hành, quản lý, thu hút đầu tư và liên kết vùng mới là điều kiện quyết định sự phát triển du lịch Đồng Nai trong giai đoạn hiện nay./.